Radiostacja R-140
Wojskowa, analogowa, mobilna (samochodowa) radiostacja krótkofalowa średniej mocy, przeznaczona do pracy w paśmie KF (HF) i utrzymywania łączności na większe odległości w warunkach polowych, zarówno na postoju, jak i (w ograniczonym zakresie) w ruchu.[1] W ZSRR rodzina radiostacji nosiła kryptonimy m.in. „БЕРЁЗА” (Brzoza) oraz „Высота” (Wysota).[2]
Przeznaczenie i zastosowanie
R-140 projektowano jako środek łączności KF dla sieci dowodzenia (radiokierunków i radiosieci) w szczeblach od taktycznego do operacyjnego, z naciskiem na szybkie przestrajanie oraz możliwość pracy w bardziej odpornej na zakłócenia radiotelefonii jednowstęgowej (SSB).[3] W opisach podkreślano także możliwość zdalnego sterowania (po doposażeniu w odpowiednie panele i urządzenia wykonawcze).[1]
Podstawowe dane (wybrane)
| Parametr | Wartość / opis |
|---|---|
| Zakres częstotliwości | 1,5–30 MHz (HF/KF).[3] |
| Siatka częstotliwości | 100 Hz (w źródłach wskazywano 285 000 możliwych nastaw w paśmie).[3] |
| Nastawy przygotowane | szybkie przejście na jedną z 10 uprzednio przygotowanych częstotliwości (tzw. „z góry przygotowane fale”); czas automatycznej zmiany nastawy podawano rzędu dziesiątek sekund.[3] |
| Moc nadajnika | w opisach spotyka się wartości rzędu ≥800 W do ok. 1000 W (zależnie od wersji i warunków pracy).[4] |
| Zasilanie | zewnętrzna sieć trójfazowa 220/380 V (przez stabilizację), a w terenie także agregaty i rozwiązania pojazdowe (PTO/prądnica).[3][1] |
Rodzaje pracy i emisje
W dokumentacji i opracowaniach dotyczących R-140 stosowano skrótowe oznaczenia „widów pracy” (trybów/rodzajów emisji). W praktyce radiostacja obsługiwała m.in. radiotelefonię jednowstęgową (SSB), radiotelegrafię (Morse) oraz telegrafię częstotliwościową współpracującą z urządzeniami typu dalekopis.[3][4]
Zestawienie oznaczeń spotykanych w opisach
| Oznaczenie w źródłach | Znaczenie praktyczne | Uwagi (zastosowanie) |
|---|---|---|
| ОМ | radiotelefonia jednowstęgowa (SSB) | wskazywano pracę jednowstęgową jedno- i dwukanałową, w tym wariant „Akkoord”.[3] |
| АТ | telegrafia słuchowa (Morse/CW) | podawano także warianty z określonym przesunięciem (np. 125/250/500 Hz).[3] |
| АМ | radiotelefonia amplitudowa (AM) | tryb wykorzystywany m.in. dla współpracy z „radiostacjami starego parku”.[3] |
| ЧМ | radiotelefonia z modulacją częstotliwości (FM) | w materiałach opisywano telefonię FM oraz parametry jej odbioru/pracy.[3] |
| ЧТ | telegrafia częstotliwościowa (FSK) | opisywano m.in. warianty 125/250/500.[4] |
| ДЧТ | dwuczęstotliwościowa telegrafia częstotliwościowa (FSK/RTTY) | wskazywano pracę dalekopisową, np. DЧТ-250 oraz warianty dwukanałowe (np. dalekopis + klucz).[3][4] |
Konstrukcja i baza elementowa
R-140 była radiostacją o rozbudowanej automatyce strojenia i przełączania (m.in. dla nastaw częstotliwości i doboru anten). W materiałach szkoleniowych podawano, że w układach zastosowano dużą liczbę elementów półprzewodnikowych oraz przekaźników (m.in. rzędu 1037 tranzystorów, 1407 diod i 409 przekaźników elektromechanicznych).[3] Równocześnie w opisach spotyka się określenie bazy elementowej jako mieszanej: tranzystory oraz radiolampy (rozwiązania hybrydowe, typowe dla radiostacji tej klasy i epoki).[4]
Skład zestawu i wyposażenie
W zależności od wersji (R-140, R-140D, modernizacje krajowe i zagraniczne) skład zestawu mógł się różnić, jednak typowo obejmował poniższe grupy urządzeń.[3][1]
Urządzenia nadawcze
W zestawie opisywano m.in.: wzbudnik (np. WO-64), wzmacniacz mocy, układy dopasowania/symetryzacji oraz wyprostowe urządzenie zasilające wzmacniacz mocy (np. WU-50).[3]
Urządzenia odbiorcze
Jako zasadniczy odbiornik wskazywano zautomatyzowany odbiornik KF R-155P, a w części zestawów także drugi odbiornik (np. R-311 w starszych odmianach, R-326 w nowszych).[3][1]
Urządzenia antenowo-fiderowe i pomiarowe
W skład wyposażenia wchodziły m.in. komutatory anten nadawczych i odbiorczych, układy dodatkowego dopasowania do wybranych anten (w tym dla anteny „zenitowego/pionowego promieniowania” używanej w ruchu), przełączniki i osprzęt strojenia „bez promieniowania” (z ekwiwalentem obciążenia/sztucznym obciążeniem).[3][1]
Urządzenia łączności pomocniczej i eksploatacji
W opisach wyposażenia spotyka się m.in.: polowy aparat telefoniczny TA-57, urządzenia dalekopisowe oraz radiostację UKF (np. R-105/R-107) do łączności lokalnej i/lub obsługi stanowiska.[1]
Zasilanie
Źródła wymieniają kilka typowych sposobów zasilania:
- zewnętrzna sieć trójfazowa 220/380 V (na postoju),[3]
- agregaty prądotwórcze przewożone w zestawie (np. PAB-4 i PAB-2 w opisach polskich),[1]
- rozwiązania pojazdowe (odbiór mocy / prądnica) oraz zasilanie wybranych odbiorników z akumulatorów (np. dla pracy dyżurnej).[3]
Anteny
R-140 była przewidziana do pracy z różnymi typami anten (w zależności od częstotliwości i scenariusza: łączność daleka, NVIS, praca w ruchu). W materiałach szkoleniowych oraz opracowaniach wymieniano m.in.:
- anteny prętowe (np. ~4 m i półteleskopową ~10 m),[3]
- dipole symetryczne (np. 2×11 m oraz 2×40 m),[3][2]
- anteny typu „V” (antena bieżącej fali, np. 2×46 m),[3][2]
- anteny „T”,[2]
- antenę „zenitowego/pionowego promieniowania” (stosowaną m.in. dla łączności na krótszych dystansach i do pracy w ruchu).[3][2]
Rozwinięcie stanowiska
Czas i „logistyka” rozwinięcia R-140 zależały głównie od tego, czy radiostacja miała pracować na antenach dachowych/prętowych (szybciej, mniejsza powierzchnia), czy na pełnej sieci anten terenowych (wolniej, większa powierzchnia).
Czas rozwinięcia (przykłady podawane w źródłach)
- pełne rozwinięcie wytrenowaną obsługą (4 osoby) w warunkach letnich: ok. 2 h 30 min.[3]
- przygotowanie anteny „zenitowego promieniowania” do pracy w ruchu: ok. 5–10 min.[2]
- w niektórych ujęciach normatywnych/ćwiczebnych spotyka się wartości rzędu ok. 30 min dla „rozwinięcia r/st R-140” w ramach konkretnego normatywu szkoleniowego (zwykle nie jest to tożsame z pełnym rozwinięciem całej sieci anten).[5]
Wymagana przestrzeń (przykłady)
| Konfiguracja antenowa / praca | Przykładowa minimalna przestrzeń |
|---|---|
| praca na anteny prętowe | ok. 10×15 m.[3] |
| dipol symetryczny (rozwinięcie nadawczej i odbiorczej) | ok. 90×40 m.[3] |
| antena bieżącej fali („V”) | ok. 170×20 m, z orientacją „w stronę korespondenta”.[3] |
| pełne rozwinięcie stanowiska (uogólnienie encyklopedyczne) | w opracowaniach podawano rzędu 150×100 m.[2] |
Maszty
Dla rozwinięcia części anten terenowych stosowano maszty (m.in. teleskopowe). W jednym z opisów masztu R-140 podawano, że rozwinięcie teleskopowego masztu przez 5-osobową obsługę zajmuje nie więcej niż 20 min.[6]
Wersje i odmiany
W praktyce nazwy wersji odnoszą się zarówno do modernizacji sprzętu, jak i do konfiguracji zabudowy (pojazd/kontener/przyczepa) oraz wyposażenia dodatkowego (np. zdalne sterowanie).
Wersje opisywane w Wojsku Polskim
W polskich opracowaniach wymienia się m.in.: R-140 (zakupy z ZSRR, montaż na Star 660), R-140 (produkcja krajowa), R-140Z1, R-140M (m.in. Star 266) oraz R-140J (oznaczenie spotykane przy przebudowach użytkowych, np. związanych z montażem urządzeń utajniających zamiast niektórych urządzeń dalekopisowych).[1]
R-140D (wariant ze zdalnym sterowaniem)
W źródłach szkoleniowych podawano, że radiostacja występowała w wariantach R-140 i R-140D, przy czym R-140D różniła się obecnością aparatury wyjazdowego punktu sterowania przewożonej na jednoosiowej przyczepie.[3] W opisach katalogowych wskazuje się rozbudowany skład aparatury zdalnego punktu (m.in. panele i komutację).[4]
Przypisy
- ↑ 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 1,5 1,6 1,7 1,8 „Radiostacja R-140”, Wikipedia, dostęp 2025-12-24.
- ↑ 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 2,5 2,6 „Р-140”, Wikipedia, dostęp 2025-12-24 (jęz. ru).
- ↑ 3,00 3,01 3,02 3,03 3,04 3,05 3,06 3,07 3,08 3,09 3,10 3,11 3,12 3,13 3,14 3,15 3,16 3,17 3,18 3,19 3,20 3,21 3,22 3,23 3,24 3,25 3,26 Materiał dydaktyczny o radiostacji R-140 i R-140D (m.in. przeznaczenie, tryby pracy, skład, dane, anteny), studfile.net, dostęp 2025-12-24 (jęz. ru).
- ↑ 4,0 4,1 4,2 4,3 4,4 4,5 Radiostacja R-140 – karta katalogowa, QRZ.RU, dostęp 2025-12-24 (jęz. ru).
- ↑ Materiały szkoleniowe: normatywy rozwijania radiostacji i KSzM, docsity.com, dostęp 2025-12-24 (jęz. ru).
- ↑ „Мачта Р-140” (opis masztu, skład, dane techniczne i procedury), RU3DNN.ru, dostęp 2025-12-24 (jęz. ru).
Bibliografia
- Radiostacja R-140 – karta katalogowa, QRZ.RU, dostęp 2025-12-24 (jęz. ru).
- Materiał dydaktyczny o radiostacji R-140 i R-140D (m.in. przeznaczenie, tryby pracy, skład, dane, anteny), studfile.net, dostęp 2025-12-24 (jęz. ru).
- Materiały szkoleniowe: normatywy rozwijania radiostacji i KSzM, docsity.com, dostęp 2025-12-24 (jęz. ru).
- „Мачта Р-140” (opis masztu, skład, dane techniczne i procedury), RU3DNN.ru, dostęp 2025-12-24 (jęz. ru).
Linki zewnętrzne
- Radiostacja R-140 (www.szpzl-zegrze.waw.pl)
- Radiostacja R-140 (pl.wikipedia.org)
- Р-140 (ru.wikipedia.org)
Licencja
W związku z brakiem określenia licencji dla treści publikowanych w serwisie radiowcy.org na dzień pierwszej publikacji tego artykułu oświadczam jako autor, że mój wkład tekstowy w tej wersji strony udostępniam na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa 4.0 (CC BY 4.0).
Proponowana atrybucja (wskazanie autora): „SP8CZ, radiowcy.org”.
Jeśli strona będzie w przyszłości edytowana przez innych autorów, ich wkład może podlegać odmiennym warunkom, zależnie od zasad serwisu. Zastrzegam sobie prawo do zmiany licencji mojego wkładu w celu dostosowania go do polityki licencyjnej serwisu radiowcy.org